Dlaczego się uzależniamy?

Spis treści:

• Czym właściwie jest uzależnienie?
• Uzależnienie od substancji
• Uzależnienia behawioralne
• Dlaczego się uzależniamy?
• Przyjemność i potrzeba ulgi
• Stres i trudne emocje
• Predyspozycje psychologiczne i biologiczne
• Środowisko i codzienne nawyki
• Jak uzależnienie wpływa na mózg?
• Tolerancja – kiedy potrzeba coraz więcej
• Dlaczego tak trudno zerwać z uzależnieniem?
• Psychoterapeuci Miejsca Dobrych Praktyk – pomoc w walce z uzależnieniami
• Najczęstsze uzależnienia od substancji
• Alkoholizm
• Narkotyki
• Nikotyna
• Uzależnienia behawioralne – kiedy uzależnia nas zachowanie
• Uzależnienie od zakupów
• Uzależnienie od pornografii
• Internet, media społecznościowe i gry
• Jak rozpoznać, że mam problem z uzależnieniem?
• Jak walczyć z uzależnieniem?
• Kiedy warto poprosić o pomoc psychoterapeutę?
• Uzależnienie nie musi oznaczać końca – można odzyskać kontrolę

Czym właściwie jest uzależnienie?

Uzależnienie można najprościej opisać jako utrwalony wzorzec zachowania lub przyjmowania substancji, nad którym człowiek stopniowo traci kontrolę. Mimo negatywnych konsekwencji nadal odczuwa silną potrzebę powtarzania określonej czynności albo sięgania po konkretną substancję.

To właśnie utrata kontroli jest jednym z najważniejszych elementów problemu.

Nie każda osoba, która wypije alkohol, kupi coś impulsywnie albo spędzi kilka godzin przed komputerem, jest uzależniona. O uzależnieniu nie decyduje pojedyncze zachowanie, ale jego częstotliwość, intensywność, znaczenie dla życia człowieka oraz trudność w jego ograniczeniu.

Uzależnienie od substancji

Do najbardziej znanych należą uzależnienia od:

• alkoholu,
• nikotyny,
• narkotyków,
• leków i innych substancji psychoaktywnych.

W takich przypadkach substancja wpływa bezpośrednio na funkcjonowanie układu nerwowego i może prowadzić zarówno do zależności psychicznej, jak i fizycznej.

Uzależnienia behawioralne

Nie zawsze potrzebna jest jednak substancja chemiczna. Człowiek może uzależnić się również od określonych zachowań.

Przykładami są między innymi:

• hazard,
• zakupy,
• pornografia,
• korzystanie z internetu,
• media społecznościowe,
• gry komputerowe,
• kompulsywne korzystanie z określonych treści lub aktywności.

W tych przypadkach źródłem problemu staje się nie substancja, lecz powtarzane zachowanie i związana z nim nagroda.

Dlaczego się uzależniamy?

Nie istnieje jedna przyczyna wszystkich uzależnień. Zwykle jest to wynik kilku czynników, które wzajemnie się wzmacniają.

Jedna osoba zaczyna regularnie pić alkohol, ponieważ próbuje poradzić sobie z przewlekłym stresem. Ktoś inny sięga po narkotyki pod wpływem środowiska. Jeszcze ktoś zaczyna kompulsywnie robić zakupy, ponieważ w ten sposób radzi sobie z poczuciem pustki lub napięciem.

Przyjemność i potrzeba ulgi

Jednym z podstawowych mechanizmów powstawania uzależnienia jest nagroda.

Jeżeli dane zachowanie przynosi przyjemność albo szybko zmniejsza napięcie, mózg zapamiętuje je jako potencjalnie korzystne. W przyszłości łatwiej będzie ponownie po nie sięgnąć.

Co istotne, nagrodą nie musi być wyłącznie przyjemność. Czasami jest nią ulga.

Dla osoby żyjącej w przewlekłym stresie alkohol może oznaczać chwilowe odprężenie. Dla osoby samotnej internet może dawać poczucie kontaktu z innymi. Dla człowieka przeżywającego napięcie zakupy mogą na moment odwrócić uwagę od trudnych emocji.

Im częściej określone zachowanie przynosi ulgę, tym łatwiej może stać się automatycznym sposobem reagowania na trudne sytuacje.

Stres i trudne emocje

Wiele uzależnień ma związek ze sposobem regulowania emocji.

Lęk, samotność, smutek, złość, poczucie odrzucenia, przeciążenie czy chroniczne napięcie nie znikają dlatego, że sięgniemy po substancję albo wykonamy określone zachowanie. Możemy jednak na pewien czas przestać je odczuwać z taką intensywnością.

To właśnie może tworzyć błędne koło:

trudna emocja → sięgnięcie po substancję lub zachowanie → chwilowa ulga → powrót problemu → ponowne sięgnięcie po ulgę

Z czasem samo pojawienie się trudnej emocji może uruchamiać potrzebę wykonania określonej czynności.

Predyspozycje psychologiczne i biologiczne

Na podatność na uzależnienia mogą wpływać również czynniki biologiczne, cechy indywidualne, sposób funkcjonowania psychicznego czy doświadczenia życiowe.

Znaczenie może mieć między innymi impulsywność, poszukiwanie silnych doznań, trudności w regulowaniu emocji czy przewlekły stres. Nie oznacza to jednak, że osoba posiadająca określone cechy „musi” się uzależnić.

Uzależnienie jest zjawiskiem wieloczynnikowym.

Środowisko i codzienne nawyki

Nie bez znaczenia jest również środowisko, w którym żyjemy.

Jeżeli alkohol jest stałym elementem spotkań towarzyskich, kupowanie jest łatwo dostępnym sposobem poprawiania sobie humoru, a telefon towarzyszy nam od rana do nocy, granica pomiędzy zwyczajnym korzystaniem a problemowym zachowaniem może stopniowo się przesuwać.

Jak uzależnienie wpływa na mózg?

Aby zrozumieć, dlaczego uzależnienie jest tak trudne do przerwania, warto przyjrzeć się funkcjonowaniu mózgu.

Kluczową rolę odgrywa między innymi układ nagrody, czyli system odpowiedzialny za uczenie się, motywację i odczuwanie przyjemności.

Kiedy wykonujemy działanie, które mózg uznaje za nagradzające, aktywują się mechanizmy związane między innymi z dopaminą. Dopamina nie jest po prostu „hormonem szczęścia”, jak często przedstawia się ją w popularnych materiałach. Ma ona istotne znaczenie dla uczenia się, motywacji oraz przypisywania znaczenia określonym bodźcom.

Jeżeli określona substancja lub zachowanie wielokrotnie przynosi silną nagrodę, mózg zaczyna coraz skuteczniej kojarzyć z nią konkretne sytuacje.

Miejsce, pora dnia, ludzie, zapach, dźwięk czy określona emocja mogą z czasem stać się bodźcami wywołującymi pragnienie powtórzenia zachowania.

Tolerancja – kiedy potrzeba coraz więcej

W przypadku części uzależnień pojawia się również zjawisko tolerancji. Oznacza ono, że dotychczasowa dawka substancji lub intensywność zachowania przestaje przynosić taki sam efekt jak wcześniej.

Człowiek może więc zacząć pić więcej, częściej korzystać z określonego zachowania albo poświęcać mu coraz więcej czasu.

To jeden z momentów, w których niewinne początkowo zachowanie może zacząć wyraźnie wpływać na codzienne życie.

Dlaczego tak trudno zerwać z uzależnieniem?

„Skoro wiem, że mi to szkodzi, dlaczego po prostu nie przestanę?”

To pytanie osoby uzależnione często słyszą od innych, a czasami zadają je również same sobie.

Problem polega na tym, że uzależnienie nie jest wyłącznie kwestią braku silnej woli. W procesie uzależnienia zmieniają się mechanizmy odpowiedzialne za motywację, nagradzanie, uczenie się i reagowanie na bodźce.

Dochodzi do tego drugi element: uzależnienie często pełni jakąś funkcję psychologiczną.

Jeżeli ktoś przez lata wykorzystywał alkohol do radzenia sobie ze stresem, samo odstawienie alkoholu nie rozwiązuje problemu stresu. Jeżeli pornografia stała się sposobem radzenia sobie z samotnością, rezygnacja z niej może ujawnić emocje, które wcześniej były zagłuszane.

Dlatego skuteczna praca nad uzależnieniem często obejmuje nie tylko samo zachowanie, ale również jego przyczyny i konsekwencje.

Psychoterapeuci Miejsca Dobrych Praktyk – pomoc w walce z uzależnieniami

W Miejscu Dobrych Praktyk pracujemy z osobami, które doświadczają różnych trudności psychicznych i emocjonalnych, w tym problemów związanych z uzależnieniami.

Nasi psychoterapeuci pomagają przyjrzeć się nie tylko samemu zachowaniu, ale również temu, co znajduje się pod nim. Wspólnie można szukać odpowiedzi na pytania: kiedy pojawia się potrzeba sięgnięcia po substancję lub wykonania określonej czynności, jakie emocje ją poprzedzają, co daje dane zachowanie i jakie konsekwencje powoduje w życiu.

Psychoterapia może być przestrzenią, w której bez oceniania można mówić o rzeczach trudnych, wstydliwych czy budzących poczucie winy.

To ważne, ponieważ uzależnienie często rozwija się w ciszy. Człowiek ukrywa problem przed rodziną, znajomymi, a czasem również przed samym sobą.

Rozmowa ze specjalistą może być pierwszym krokiem do odzyskania większej kontroli nad własnym życiem.

Joanna NoellePsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Katarzyna WojtanowskaPsychoterapeutaPrzyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Patrycja ŻakPsycholog, psychoterapeuta Przyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Karolina KulasPsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Justyna NowakPsycholog, PsychoterapeutaPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Weronika PlintaPsycholog, PsychoterapeutaPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Maja MachłajewskaPsycholog, interwentka kryzysowaPrzyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Grzegorz KrenczykPsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Barbara FabiańczykPsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice LigotaDowiedz się więcej

Aleksandra FilipowiczPsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Anna KrawczykPsycholog, psychoterapeuta, pedagogPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Justyna BiałeckaPsycholog, psychoterapeuta Przyjmuje Katowice Śródmieście i LigotaDowiedz się więcej

Angelika SołtysPsycholog, psychoterapeutaPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Sabina BujoczekPsycholog, psychoterapeuta, seksuologPrzyjmuje Katowice ŚródmieścieDowiedz się więcej

Justyna PiękośSuperwizor zespołuDowiedz się więcej

Adam MatuszkiewiczSuperwizor zespołuDowiedz się więcej

Najczęstsze uzależnienia od substancji

Alkoholizm

Uzależnienie od alkoholu jest jednym z najczęściej rozpoznawanych uzależnień. Może rozwijać się stopniowo i przez długi czas pozostawać niezauważone.

Nie zawsze zaczyna się od codziennego picia. Początkowo alkohol może pojawiać się wyłącznie podczas weekendów, spotkań ze znajomymi czy po szczególnie trudnym dniu.

Sygnałem ostrzegawczym może być sytuacja, w której alkohol zaczyna pełnić coraz ważniejszą funkcję: pomaga zasnąć, odpocząć, zmniejszyć stres, nabrać odwagi albo radzić sobie z emocjami.

Narkotyki

Uzależnienie może dotyczyć zarówno substancji pochodzenia naturalnego, jak i syntetycznych środków psychoaktywnych.

W zależności od substancji mechanizm działania i ryzyko mogą być różne. Wspólnym elementem pozostaje jednak możliwość rozwinięcia silnej potrzeby ponownego sięgnięcia po substancję oraz utraty kontroli nad jej używaniem.

Nikotyna

Uzależnienie od nikotyny jest często bagatelizowane, szczególnie dlatego, że papierosy są legalne i społecznie obecne od wielu lat.

Tymczasem nikotyna silnie oddziałuje na układ nagrody i może prowadzić do rozwinięcia zależności. Próba rzucenia palenia może wiązać się z głodem nikotynowym, rozdrażnieniem, trudnościami z koncentracją oraz innymi objawami odstawienia.

Uzależnienia behawioralne – kiedy uzależnia nas zachowanie

Nie wszystkie uzależnienia wiążą się z alkoholem czy narkotykami.

Uzależnienie od zakupów

Zakupy mogą stać się sposobem regulowania emocji. Kupowanie nowych rzeczy może przynosić chwilową ekscytację, poprawiać nastrój i odwracać uwagę od problemów.

Kłopot pojawia się wtedy, gdy zakupy stają się kompulsywne, prowadzą do zadłużenia, ukrywania wydatków lub konfliktów z bliskimi, a mimo świadomości konsekwencji trudno z nich zrezygnować.

Uzależnienie od pornografii

Pornografia może stać się problemem, gdy korzystanie z niej przestaje być świadomym wyborem, a zaczyna przyjmować charakter kompulsywny.

Sygnałami ostrzegawczymi mogą być poświęcanie coraz większej ilości czasu na pornografię, nieudane próby ograniczenia korzystania, zaniedbywanie obowiązków lub relacji oraz sięganie po pornografię przede wszystkim po to, aby regulować trudne emocje.

Internet, media społecznościowe i gry

Telefon jest dzisiaj niemal przedłużeniem naszej ręki. Powiadomienia, wiadomości, nowe treści i reakcje innych osób tworzą system częstych, niewielkich nagród.

Podobnie działają gry, w których osiąganie kolejnych poziomów, zdobywanie przedmiotów czy wygrywanie dostarcza poczucia sukcesu.

Samo korzystanie z internetu, mediów społecznościowych czy gier nie oznacza uzależnienia. Problem pojawia się wtedy, gdy aktywność zaczyna wypierać sen, pracę, naukę, relacje i inne ważne obszary życia.

Jak rozpoznać, że mam problem z uzależnieniem?

Nie trzeba czekać na całkowitą utratę kontroli, aby potraktować problem poważnie.

Warto zatrzymać się i zadać sobie kilka pytań:

• Czy próbowałem ograniczyć dane zachowanie, ale bez powodzenia?
• Czy coraz więcej czasu poświęcam substancji lub określonej aktywności?
• Czy potrzebuję coraz większej ilości lub intensywności, aby osiągnąć podobny efekt?
• Czy ukrywam przed bliskimi skalę swojego zachowania?
• Czy zaniedbuję pracę, naukę, rodzinę albo relacje?
• Czy korzystam z substancji lub określonej aktywności przede wszystkim po to, aby poradzić sobie ze stresem albo trudnymi emocjami?
• Czy mimo negatywnych konsekwencji nadal powtarzam dane zachowanie?
• Czy myśl o rezygnacji wywołuje silny niepokój lub napięcie?
• Czy zdarza mi się podporządkowywać cały dzień możliwości wykonania określonej czynności?

Nie jest to test diagnostyczny. Może jednak skłonić do refleksji.

Szczególnie ważnym sygnałem jest rozdźwięk pomiędzy tym, czego chcemy, a tym, co faktycznie robimy.

Jak walczyć z uzależnieniem?

Pierwszym krokiem jest zauważenie problemu. Kolejnym – decyzja, że warto coś z nim zrobić.

Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla każdej osoby. Sposób pracy zależy między innymi od rodzaju uzależnienia, jego nasilenia, historii danej osoby oraz jej sytuacji życiowej.

Nazwij problem

Zamiast mówić sobie „przesadzam”, warto uczciwie przyjrzeć się własnemu zachowaniu. Jak często to robię? Ile czasu temu poświęcam? Co przez to tracę?

Zwróć uwagę na wyzwalacze

Warto obserwować sytuacje, w których pojawia się potrzeba sięgnięcia po substancję lub wykonania określonego zachowania.

Może to być stres, samotność, nuda, konflikt, zmęczenie albo konkretna pora dnia.

Nie próbuj walczyć wyłącznie siłą woli

Silna wola może być pomocna, ale w przypadku uzależnienia często potrzebne są również nowe sposoby radzenia sobie z emocjami i trudnymi sytuacjami.

Poszukaj profesjonalnego wsparcia

Psychoterapia pozwala lepiej zrozumieć mechanizm uzależnienia i pracować nad tym, co podtrzymuje problem.

W przypadku niektórych uzależnień, szczególnie związanych z substancjami psychoaktywnymi, pomoc psychoterapeutyczna może być elementem szerszego leczenia. W sytuacjach wymagających odstawienia substancji mogą być również potrzebne konsultacje lekarskie.

Przygotuj się na trudniejsze momenty

Zmiana rzadko przebiega idealnie. Trudniejszy dzień, powrót głodu czy chwilowe potknięcie nie muszą oznaczać, że cały wysiłek został zmarnowany.

Warto potraktować takie sytuacje jako informację: co się wydarzyło, co uruchomiło dawny schemat i czego można nauczyć się na przyszłość.

Kiedy warto poprosić o pomoc psychoterapeutę?

Nie trzeba czekać, aż uzależnienie doprowadzi do poważnych problemów rodzinnych, zawodowych czy finansowych.

Pomoc warto rozważyć już wtedy, gdy zauważamy, że tracimy kontrolę, wielokrotnie bezskutecznie próbujemy coś ograniczyć albo dane zachowanie zaczyna zajmować coraz więcej miejsca w naszym życiu.

Szczególnie ważne jest również to, aby nie traktować psychoterapii jako kary czy dowodu słabości.

Przeciwnie – szukanie pomocy może być świadomym sposobem odzyskiwania wpływu na własne życie.

Uzależnienie nie musi oznaczać końca – można odzyskać kontrolę

Uzależnienie nie pojawia się zazwyczaj w jednej chwili. Jest procesem, w którym określona substancja albo zachowanie stopniowo zyskuje coraz większe znaczenie. Z czasem zaczyna pełnić funkcję, której wcześniej nie pełniło – pomaga regulować emocje, uciekać od problemów, zmniejszać napięcie albo dostarczać nagrody.

Dlatego samo pytanie „dlaczego nie mogę przestać?” często nie wystarcza.

Warto zapytać również: „czego potrzebuję, że tak trudno mi z tego zrezygnować?”

Odpowiedź może prowadzić do rzeczywistych przyczyn problemu – niezaspokojonych potrzeb, trudnych emocji, stresu, samotności, doświadczeń z przeszłości czy utrwalonych sposobów radzenia sobie z życiem.

Jeżeli zauważasz u siebie lub bliskiej osoby objawy uzależnienia, nie musisz czekać, aż sytuacja stanie się jeszcze trudniejsza. W Miejscu Dobrych Praktyk możesz skorzystać ze wsparcia naszych psychoterapeutów, którzy pomagają przyjrzeć się problemowi, zrozumieć jego mechanizmy i rozpocząć pracę nad zmianą.

Pierwszy krok nie musi oznaczać natychmiastowego rozwiązania wszystkich problemów. Czasami jest nim po prostu szczera rozmowa.